EU ĐỆ TRÌNH KẾ HOẠCH CẢI TỔ WTO TOÀN DIỆN: ĐẢM BẢO TÍNH DỰ ĐOÁN, CÔNG BẰNG VÀ LINH HOẠT

Post by: chuxuan - Post date: Thứ Sáu, Th1 23, 2026 | 10:30 - View count: 18

Song song với bài viết của Cao ủy Thương mại và An ninh kinh tế Liên minh châu Âu (EU), Phái đoàn EU tại Geneva đã có một văn bản chi tiết gửi tới Đại hội đồng Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) ngày 21/01/2026. Theo đó, Liên minh châu Âu (EU) cảnh báo rằng WTO đang đứng trước một “ngã rẽ sinh tử”, và nhấn mạnh rằng nếu không có cam kết chính trị mạnh mẽ để cải cách sâu rộng, tổ chức này sẽ đánh mất vai trò và hệ thống thương mại toàn cầu dựa trên quy tắc sẽ tiếp tục xói mòn.

CHẨN ĐOÁN KHỦNG HOẢNG TỪ GÓC ĐỘ EU: KHI QUY TẮC CŨ KHÔNG CÒN PHÙ HỢP VỚI THỰC TẾ MỚI

1- Cuộc khủng hoảng hiện tại của WTO phản ánh sự thay đổi căn bản của bối cảnh thương mại toàn cầu so với khi hệ thống được thiết lập vào năm 1995.

(i) Các quy tắc của WTO đã bị “đóng băng” ở mức cân bằng của năm 1995, không còn phản ánh đúng bản chất của thương mại đương đại;

(ii) Hệ thống hiện tại không được thiết kế để giải quyết các thách thức mới như thương mại số (hiện chiếm khoảng 25% thương mại toàn cầu) hay các biện pháp liên quan đến khí hậu.

2- Tình hình trở nên trầm trọng hơn do căng thẳng địa chính trị, việc vũ khí hóa thương mại và các biện pháp thuế quan. Đặc biệt, sự can thiệp ngày càng sâu rộng của nhà nước đã dẫn đến tình trạng dư thừa công suất và mất cân bằng hệ thống, gây ra những tác động lan tỏa tiêu cực đến các Thành viên WTO khác.

BA TRỤ CỘT CỦA CẢI CÁCH: DỰ ĐOÁN, CÔNG BẰNG VÀ LINH HOẠT

EU đề xuất một tầm nhìn chuyển đổi WTO dựa trên ba trụ cột chính:

1. Tính dự đoán (Predictability)

Hệ thống cải cách phải duy trì nền tảng dựa trên quy tắc và được củng cố bởi một cơ chế giải quyết tranh chấp hoạt động hiệu quả để thực thi các quy tắc này.

Các quy tắc cốt lõi hiện hành như định giá hải quan, rào cản kỹ thuật (TBT) hay sở hữu trí tuệ vẫn cần thiết để cung cấp “kiến trúc cơ bản” cho dòng chảy thương mại hàng ngày.

2. Tính công bằng (Fairness)

Tái cân bằng quyền và nghĩa vụ: Cần giải quyết sự bất cập khi một số Thành viên WTO đã gia tăng đáng kể thị phần thương mại toàn cầu nhưng không có sự mở cửa thị trường hay tự do hóa thuế quan mang tính đối ứng tương xứng. EU kêu gọi xem xét lại vai trò của nguyên tắc Tối huệ quốc (MFN) trong bối cảnh hiện nay và mối liên hệ của nó với tính đối ứng.

Sân chơi bình đẳng: Cần rà soát và cập nhật quy tắc để xử lý các tác động tiêu cực từ sự can thiệp của nhà nước, bao gồm minh bạch hóa thông tin, tăng cường kỷ luật đối với trợ cấp công nghiệp và doanh nghiệp nhà nước (SOE).

Cách tiếp cận mới về phát triển: EU cho rằng cách tiếp cận “một kích cỡ cho tất cả” đối với vấn đề phát triển đã bộc lộ hạn chế. Cần chuyển từ các quyền miễn trừ mở sang các đối xử đặc biệt và khác biệt (S&DT) có mục tiêu cụ thể, dựa trên nhu cầu thực tế và có thời hạn, gắn liền với cam kết tuân thủ quy tắc.

3. Tính linh hoạt (Flexibility)

Cải cách cơ chế ra quyết định: EU chỉ trích việc đánh đồng “đồng thuận” với “nhất trí hoàn toàn” (unanimity) đã gây ra sự tê liệt cho tổ chức. Cần vận hành khái niệm “đồng thuận có trách nhiệm” và xem xét các công cụ như bỏ phiếu trắng mang tính xây dựng hoặc cơ chế không tham gia (opt-outs) để tránh việc một Thành viên chặn đứng toàn bộ quyết định.

Đa dạng hóa hình thức hợp tác: Hệ thống cần chấp nhận “hình học biến đổi” (variable geometry), cho phép các nhóm Thành viên WTO có thiện chí thúc đẩy các hiệp định nhiều bên (plurilateral agreements) trong các lĩnh vực cụ thể mà không bị cản trở bởi số ít.

LỘ TRÌNH THỰC HIỆN SAU HỘI NGHỊ BỘ TRƯỞNG LẦN THỨ 14 (MC14)

1- EU đề xuất MC14 nên được coi là “Hội nghị Bộ trưởng về Cải cách”, đóng vai trò là bước đệm cho quá trình cải tổ sâu rộng diễn ra giữa MC14 và MC15.

2- Một Chương trình làm việc cụ thể được đề xuất bắt đầu từ tháng 4/2026, chia thành các nhóm làm việc riêng biệt về “Công bằng” và “Linh hoạt” dưới sự dẫn dắt của các điều phối viên chuyên trách.

3- Mục tiêu là Đại hội đồng WTO sẽ báo cáo kết quả và đưa ra các khuyến nghị để các Bộ trưởng thông qua tại Hội nghị Bộ trưởng lần thứ 15 (MC15).

Nguồn: Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) ngày 21/01/2026.