Khi nhãn “xanh” trên sản phẩm nhựa không còn đủ để tạo niềm tin
Post by: Hoàng Dương - Post date: Thứ Ba, Th4 28, 2026 | 16:53 - View count: 7
Trong bối cảnh phát triển bền vững trở thành một yêu cầu quan trọng của thị trường toàn cầu, nhãn môi trường trên sản phẩm đang được kỳ vọng sẽ giúp người tiêu dùng đưa ra lựa chọn phù hợp hơn và thúc đẩy doanh nghiệp chuyển đổi sang mô hình sản xuất có trách nhiệm hơn. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy một chiếc nhãn “xanh” không phải lúc nào cũng đảm bảo thông tin rõ ràng, đáng tin cậy và có thể kiểm chứng. Một nghiên cứu mới của Hội nghị Liên Hợp Quốc về Thương mại và Phát triển (UNCTAD) về nhãn đối với nhựa và các vật liệu thay thế cho thấy hiệu quả của nhãn không chỉ nằm ở hình thức truyền đạt, mà còn phụ thuộc rất lớn vào tính chuẩn hóa, khả năng hiểu đúng của người tiêu dùng và mức độ xác thực của các tuyên bố môi trường.
Theo UNCTAD, nhãn hàng hóa có vai trò quan trọng trong việc bảo đảm quyền được cung cấp thông tin của người tiêu dùng, tăng cường minh bạch thị trường và thúc đẩy cạnh tranh lành mạnh. Trong thương mại quốc tế, các thực hành ghi nhãn hài hòa còn góp phần giảm chi phí tuân thủ, hỗ trợ truy xuất và tạo thuận lợi cho hoạt động xuất nhập khẩu. Báo cáo cũng cho biết trong giai đoạn 2009–2021, các thông báo liên quan đến kinh tế tuần hoàn trong khuôn khổ Hiệp định TBT của WTO đã tăng nhanh, trong đó có các nội dung về nhãn sinh thái và các hệ thống thông tin sản phẩm. Điều này cho thấy chính sách về nhãn ngày càng gắn chặt với thảo luận thương mại quốc tế.
Tuy nhiên, vấn đề đặt ra là càng có nhiều nhãn, người tiêu dùng càng dễ bị rối nếu thông tin không rõ ràng hoặc thiếu căn cứ. Báo cáo của UNCTAD cảnh báo rằng sự gia tăng của các nhãn sinh thái và tuyên bố môi trường có thể khiến người mua khó đánh giá đâu là thông tin thực chất, đâu chỉ là cách tiếp thị mang tính gợi cảm giác. Trong nhiều trường hợp, các thuật ngữ như “thân thiện môi trường”, “bền vững” hay “tự nhiên” được sử dụng mà không đi kèm bằng chứng cụ thể hoặc cơ chế xác minh độc lập. Khi đó, nhãn không còn là công cụ hỗ trợ quyết định mua sắm có trách nhiệm, mà có thể trở thành một phần của hiện tượng “greenwashing” (tuyên bố xanh gây hiểu lầm)– tức là tạo ấn tượng về tính xanh của sản phẩm mà không có thay đổi thực chất về tác động môi trường.
UNCTAD cho rằng hiện tượng này đặc biệt đáng lo ngại trong lĩnh vực nhựa – vật liệu được sử dụng rộng rãi nhất, đặc biệt trong bao bì, nhựa đang chịu áp lực ngày càng lớn từ người tiêu dùng và thị trường về việc giảm thiểu tác động môi trường. Chính trong bối cảnh đó, một số doanh nghiệp có xu hướng sử dụng các nhãn tái chế gây hiểu lầm hoặc các tuyên bố sai lệch về khả năng phân hủy sinh học. Báo cáo dẫn ví dụ về một số dấu hiệu ghi nhãn có thể khiến người tiêu dùng hiểu rằng sản phẩm có thể được tái chế hoặc phân hủy theo cách an toàn, trong khi trên thực tế điều đó không hẳn đúng hoặc phụ thuộc rất lớn vào điều kiện hạ tầng xử lý sau sử dụng.
Một chi tiết rất đáng chú ý là ngay cả những biểu tượng quen thuộc như hình mũi tên xoay vòng cũng đang bị xem xét lại tại một số quốc gia, do có thể tạo cảm giác rằng sản phẩm là “có thể tái chế” trong khi thực tế không đáp ứng được điều kiện tái chế thực sự. Điều này phản ánh một vấn đề quan trọng đối với thương mại hiện đại: thị trường không chỉ cần nhiều thông tin hơn, mà cần thông tin đúng, thông tin có thể hiểu và thông tin có thể kiểm chứng. Nếu nhãn không đáp ứng được ba yêu cầu này, nó có thể làm giảm niềm tin của người tiêu dùng, gia tăng rủi ro tranh chấp và tạo ra méo mó cạnh tranh giữa các doanh nghiệp.
Từ góc độ chính sách, UNCTAD đề xuất một số nguyên tắc đáng chú ý để xây dựng hệ thống nhãn hiệu quả hơn. Trước hết, nhãn cần được thiết kế theo hướng lấy người tiêu dùng làm trung tâm: ngắn gọn, dễ hiểu, dùng biểu tượng rõ ràng, ngôn ngữ phù hợp và cung cấp các thông tin cốt lõi như khả năng tái chế, phân hủy sinh học, ủ phân hay tác động môi trường của sản phẩm. Báo cáo cũng nhấn mạnh rằng những biểu tượng hoặc tuyên bố dễ gây hiểu nhầm chỉ nên được sử dụng khi có đầy đủ cơ sở khoa học và cơ chế xác minh phù hợp.
Bên cạnh đó, UNCTAD cho rằng một hệ thống nhãn muốn vận hành hiệu quả thì không thể thiếu sự phối hợp giữa nhiều bên, từ cơ quan quản lý, hiệp hội doanh nghiệp, nhà sản xuất, tổ chức người tiêu dùng đến các trường đại học và viện nghiên cứu. Việc xây dựng cơ chế tham vấn đa bên không chỉ giúp nâng cao tính khả thi và độ tin cậy của chính sách, mà còn giúp bảo đảm rằng nhãn phản ánh đúng nhu cầu của thị trường và điều kiện thực tiễn tại từng quốc gia. Song song với đó, nâng cao nhận thức và kỹ năng của người tiêu dùng cũng được xem là khâu then chốt, bởi ngay cả nhãn tốt cũng khó phát huy hiệu quả nếu người mua không hiểu cách đọc và cách sử dụng thông tin trên nhãn.
Một khuyến nghị khác mang tính thực tiễn là nên áp dụng theo lộ trình. Theo UNCTAD, các quốc gia có thể bắt đầu với những thông tin cơ bản, sau đó từng bước mở rộng khi hạ tầng dữ liệu, tái chế và đánh giá sự phù hợp đã sẵn sàng hơn. Cách tiếp cận này đặc biệt phù hợp với các nước đang phát triển, nơi năng lực thực thi, điều kiện công nghệ và mức độ hiểu biết của người tiêu dùng còn không đồng đều. Điều đó cũng cho thấy nhãn môi trường không nên được xem như một biện pháp đơn lẻ, mà phải gắn với cả hệ sinh thái gồm tiêu chuẩn, hạ tầng tái chế, cơ chế xác minh và truyền thông công chúng.
Đối với Việt Nam, xu hướng này gợi mở một vấn đề rất đáng quan tâm. Khi các yêu cầu về minh bạch môi trường, truy xuất và tính xác thực của tuyên bố xanh ngày càng được siết chặt trên thị trường quốc tế, doanh nghiệp không chỉ cần cải thiện sản phẩm mà còn phải chú ý nhiều hơn đến cách truyền đạt thông tin ra thị trường. Về phía cơ quan quản lý, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, quy định về nhãn và hoạt động đánh giá sự phù hợp, nhằm đảm bảo thông tin cung cấp cho người tiêu dùng vừa chính xác, dễ hiểu, đồng thời hạn chế nguy cơ gây nhầm lẫn và rào cản không cần thiết đối với thương mại.
Nguồn: UNCTAD, A review of parameters and requirements for an effective consumer label on plastics and plastics alternatives
